Ispod jednog od najpoznatijih prirodnih prizora Hercegovine krije se ogroman podzemni svijet koji ni nakon više od pola stoljeća istraživanja nije u potpunosti otkriven. Ronioci su u Vrelu Bune kod Blagaja istražili čak 520 metara potopljenih kanala i stigli do tačke 72 metra ispod mjesta na kojem voda izbija iz pećine. O značaju ovog prirodnog fenomena govori i činjenica da je uvršten među 100 lokaliteta svjetskog geološkog naslijeđa.
Na svega nekoliko kilometara od Mostara, ispod impresivne stijene uz poznatu Blagajsku tekiju, nalazi se jedno od najznačajnijih kraških vrela u Evropi.
Iako svakodnevno privlači brojne posjetioce, malo je poznato šta se zapravo nalazi ispod površine vode koja izvire iz stijene.
Prema podacima Međunarodne unije geoloških nauka (IUGS), podzemni sistem Vrela Bune istraživan je tokom više ronilačkih ekspedicija, ali njegove krajnje granice još nisu utvrđene.
Prvi ronioci ušli su u podzemne kanale još 1973. godine
Istraživanje potopljenih prolaza započelo je prije više od pet decenija.
Prvi poznati ronioci koji su 1973. godine istraživali podzemne sifone bili su G. Franczia-Kiss i C. Touloumdjian.
Nakon toga uslijedile su nove ekspedicije 1984., 1999. i 2003. godine.
Prema službenim podacima IUGS-a, ukupna dužina istraženih dubokih sifona iznosi 520 metara.
Najdublja istražena tačka nalazi se čak 72 metra ispod mjesta na kojem voda izlazi na površinu.
Međutim, to ne znači da je riječ o ukupnoj dubini podzemnog sistema. Istraživači su dokumentovali samo dio složene mreže prolaza kroz koje voda dolazi do izvora.
Temperatura vode svega 10 stepeni, vidljivost izuzetno slaba
Ronjenje u Vrelu Bune predstavlja izuzetno zahtjevan poduhvat.
Temperatura vode kreće se između 10 i 11 stepeni Celzijusa, dok pri velikom protoku vidljivost može biti smanjena na svega dva do četiri metra.
Dodatni izazov predstavlja snažno kretanje vode kroz podzemne kanale.
Zanimljivo je da su i tokom međunarodne speleoronilačke ekspedicije održane 2013. godine istraživači imali poteškoće zbog loše vidljivosti i jakog toka.
Kako je tada objavio SCUBAlife, u istraživanju su učestvovali članovi Interventne spasilačke službe Mostar, Ronilačkog kluba Neretva i speleoronioci iz drugih evropskih zemalja.
Zbog nepovoljnih uslova zaron na Vrelu Bune okončan je na dubini od 72 metra.
Iz stijene može izbijati ogromna količina vode
Posebnost Vrela Bune nije samo u njegovoj dubini, nego i u izuzetnoj količini vode koja izlazi iz podzemlja.
Prema podacima IUGS-a, najmanji protok iznosi približno tri kubna metra u sekundi, dok je prosječna izdašnost oko 23,7 kubnih metara.
Pri visokim vodostajima protok može dosegnuti 120 kubnih metara u sekundi.
Još impresivniji podatak zabilježen je u januaru 1971. godine, kada je na rijeci Buni evidentiran protok od čak 380 kubnih metara vode u sekundi.
Voda koja izbija u Blagaju prikuplja se s područja površine približno 1.100 kvadratnih kilometara.
Taj prostor obuhvata Nevesinjsko polje, sliv rijeke Zalomke i šire područje planine Velež.
Kišnica i voda nastala topljenjem snijega prodiru kroz kraški teren, kreću se podzemnim kanalima i na kraju izbijaju na površinu u Blagaju.
Vrelo Bune među 100 svjetski značajnih geoloških lokaliteta
Međunarodna unija geoloških nauka uvrstila je Vrelo Bune 2024. godine u drugi izbor od 100 lokaliteta svjetskog geološkog naslijeđa.
Priznanje je predstavljeno na Međunarodnom geološkom kongresu održanom u Busanu u Južnoj Koreji.
Vrelo Bune našlo se među posebno značajnim kraškim izvorima, zajedno s američkim vrelom Wakulla i francuskim Fontaine de Vaucluse.
O ovom priznanju izvijestilo je i Ministarstvo civilnih poslova Bosne i Hercegovine.
Među stručnjacima koji su pripremili opis lokaliteta nalazi se i Ferid Skopljak iz Federalnog zavoda za geologiju u Sarajevu, zajedno s hidrogeolozima Zoranom Stevanovićem i Petrom Milanovićem.
Važno je naglasiti da uvrštavanje na listu IUGS-a predstavlja međunarodno stručno priznanje geološke vrijednosti lokaliteta, a ne upis na UNESCO-ovu Listu svjetske baštine.
Jedna od najvećih prirodnih tajni Hercegovine
Vrelo Bune nalazi se na svega 36 metara nadmorske visine, na mjestu gdje se susreću različite geološke formacije.
Upravo specifična građa terena omogućava da velike količine podzemne vode izbijaju iz pećine ispod visoke litice.
Dok posjetioci iz cijelog svijeta fotografišu Blagajsku tekiju i smaragdnu vodu, ispod tog prizora nalazi se podzemni sistem koji naučnici i speleoronioci istražuju već decenijama.
Iako je istraženo više od pola kilometra potopljenih kanala i dosegnuta dubina od 72 metra ispod izlaza vode, potpuna struktura podzemlja Vrela Bune još nije poznata.
Upravo ta kombinacija izuzetne prirodne ljepote, naučne vrijednosti i neistraženog podzemlja čini Blagaj jednim od najzanimljivijih geoloških lokaliteta Bosne i Hercegovine.